Aktualności

6 września 2022

Heksagon 
Budowa hangaru dla Muzeum Lotnictwa Polskiego w Krakowie
 

Nazwa wywodzi się z idei i koncepcji budowy lotnisk z 1923 r., mającej francuski rodowód, łączących funkcje bazy wojskowej i portu  cywilnego. Centralne miejsce zajmowało koliste pole wzlotów z rozlokowanymi na planie czworo- lub sześcioboku grupami hangarów i cywilnego dworca lotniczego. Pojawienie się jej w Polsce jest zasługą gen. Włodzimierza Zagórskiego dowódcy Departamentu IV Żeglugi Powietrznej M.S.Wojsk. W latach 1924-25 główny wkład w adaptację koncepcji do warunków polskich wniósł kpt. inż. Adam Mrówka.

W połowie lat 20. XX w. do modernizacji wytypowano największe z polskich lotnisk: Kraków-Rakowice, Dęblin, Poznań-Ławica, Toruń. Również planowane nowe lotniska na Okęciu w Warszawie oraz Skniłów we Lwowie miały mieć taki układ. W 1925 r. w Krakowie oddano do użytku nowoczesny dwunawowy hangar o konstrukcji żelbetowej, pierwszy z zachodniej grupy. Ze względu na wysokie koszty, z wykonania kolejnych zrezygnowano na rzecz, zaprojektowanych przez Górnośląskie Towarzystwo Przemysłowe, hangarów jednonawowych o konstrukcji stalowej o wymiarach 55 m x 56 m. Ich projektantem był inż. Bronisław Kowalski, a kierownikiem budowy i autorem projektów wykonawczych prof. inż. Izydor Stella – Sawicki. Zautomatyzowane, stalowe wrota hangarów zaprojektował inż. Ignacy Brach. 

Oddane do użytku w 1929 r. były zaliczane do grona największych i najnowocześniejszych budowli tego typu na świecie. Stały się jednym z symboli krakowskiego lotniska Rakowice – Czyżyny. Unikalny dach podwieszony został do zewnętrznych trzech łuków nośnych o stalowej, kratownicowej konstrukcji. Dzięki temu uzyskiwano, niezakłóconą obecnością podpór, zadaszoną powierzchnię około 3600 m2 dla czterech eskadr myśliwców. 

Na terenie lotniska Rakowice – Czyżyny powstało w sumie sześć takich budowli, pięć na potrzeby 2. Pułku Lotniczego i jeden w 1931 r. dla Polskich Linii Lotniczych LOT. W Polsce wybudowano blisko 30 tego typu hangarów z około 100 planowanych.

Realizacja inwestycji budowlanej, zainicjowanej w 1925 r. przez płk. pil.Jerzego Boreyszę, dowódcę 2. Pułku Lotniczego, na lotnisku Rakowice – Czyżyny spowolniła po 1936 r. i została przekreślona ostatecznie przez wybuch II wojny światowej. Od września 1939 r. lotnisko okupowane przez Niemców było rozbudowywane (w tym betonowy pas startwy i droga kołowania) i wykorzystywane na potrzeby Luftwaffe.

 

W styczniu 1945 r. wycofujący się Niemcy dokonali poważnych zniszczeń w infrastrukturze lotniska, wysadzając w powietrze np. większość hangarów. Po wojnie odbudowano dwa, w tym Hangar Główny Muzeum. W zachodniej grupie hangarowej zachowały się jedynie relikty budynków m.in. ściany zachodniej hangaru nr 5, płyt hangarowych i przed hangarowych, ścian hangaru żelbetowego nr 1-2.

Przez blisko 80 lat teren lotniska Rakowice – Czyżyny w większości ulegał stopniowej degradacji, w szczególności po jego zamknięciu w 1963 r. Stopniowa rewitalizacja została rozpoczęta przez Muzeum w latach 90-tych XX w.

W nawiązaniu do historycznych planów rozwoju lotniska i do dawnego Hangaru nr 5, Muzeum Lotnictwa Polskiego – wspólnie z Województwem Małopolskim – zaplanowało budowę hali ekspozycyjnej typu hangarowego z infrastrukturą i zagospodarowaniem terenu. 

Celem inwestycji jest wzmocnienie infrastruktury Muzeum i wyeksponowanie blisko 40 unikatowych statków powietrznych, w tym szybowców. Powstanie hala ekspozycyjna o powierzchni 2613 m2 z antresolą 665 m2 dla wystawy pt. „Z wiatrem i pod wiatr – lotnictwo cywilne” o roli i osiągnięciach lotnictwa cywilnego w Polsce. 

       Inwestycja uzyskała dofinansowanie z Rządowego Funduszu Polski Ład:
       Program Inwestycji Strategicznych – edycja II w wysokości 22,14 mln zł brutto.

Wkład własny i koszty obsługi procesu inwestycyjnego pokryje Województwo Małopolskie.
Łączny koszt budowy z obsługą oszacowano na 25,4 mln zł brutto.
Zakończenie budowy przewidziano do grudnia 2024 r .

 

 
 
Pas startowy 
Lotniska Rakowice-Czyżyny w Krakowie
 
Okres międzywojenny 1918-1939

W późnych latach – 20. XX w. – okresie świetności, lotnisko obejmowało nieregularny teren zbliżony do wielokąta. Okres rozbudowy lotniska trwającyod roku 1924 przyniósł prawie czterokrotny wzrost powierzchni, kilkanaście nowoczesnych budowli, w tym Zachodnią Grupę Hangarową i nowe domy mieszkalne dla kadry. Określono w tym czasie również plan rozbudowy o nowe tereny – głównie na kierunku południowo-wschodnim. Rozpoczęto rozbudowę terenów startowych, co wymagało jednak przeniesienia m.in. bocznicy kolejowej i stworzenia systemu dróg obwodowych. Rozwój krakowskiego lotniska trwał do około roku 1936. Tuż przed wybuchem wojny lotnisko przyjęło formę układu centralnego, z możliwością startu i lądowania w wielu kierunkach. W latach 1921-1939 na lotnisku stacjonował 2. Pułk Lotniczy.

II Wojna Światowa – rozbudowa i zniszczenia 1939-1945

Dalsza rozbudowa lotniska była prowadzona przez niemieckiego okupanta. Kraków (stolica Generalnego Gubernatorstwa) potrzebował wielkiej bazy lotniczej. Wydłużono pola wzlotów w kierunku wschodnim i rozszerzono je również na północ. Do końca 1944 roku przeprowadzono prace niwelacyjne, kanalizacyjne, drogowe i fortyfikacyjne. Zbudowano nowe betonowe drogi kołowania oraz samochodowe. Niemcy zaczęli również prace przy betonowym odcinku pasa startowego. W tym czasie krakowskie lotnisko zaczęło przybierać formę złożonej struktury o układzie centralnym połączonej z bocznymi odnogami ogniskując się właśnie na pasie startowym. Niemcy, tworząc zaplecze dla operacji lotniczych Luftwaffe, w tym na froncie wschodnim, rozbudowali pas startowy, którego betonowa część w 1945 r. mierzyła 1065 m. dł. i 50 m. szer. W pierwszym tygodniu stycznia 1945 r. Niemcy, wycofując się pod naporem Armii Czerwonej, wysadzili w powietrze ważniejsze elementy infrastruktury lotniska m.in. 5 hangarów (w tym jeden podwójny) o pow. użytk ok. 18 tys. m2.

Odbudowa i kres lotniska 1945 – 1963

Od stycznia do jesieni 1945 r. lotnisko było w rękach Rosjan i użytkowane głównie przez lotnictwo sowieckie. W październiku tego roku na Rakowicach – Czyżynach rozlokowały się polskie pułki lotnictwa myśliwskiego, w których w latach 1945/46 kadrę dowódczą stanowili w większości sowieccy oficerowie i podoficerowie. W roku 1953 zakończono prace betonowania całości pasa startowego, liczył on 2006 m. dł. i 52,6 m. szer. Łączna długość betonowych dróg kołowania przekraczała 5 000 m i miała powierzchnie ponad 100 000 m2. Powierzchnia całego lotniska wynosiła 2.976.759 m2. W latach 1949-53 udało się odbudować 2 spośród 5 zniszczonych przez Niemców hangarów, w tym obecny Hangar Główny Muzeum. Lotnisko było używane przez eskadry Lotnictwa Ludowego Wojska Polskiego (m.in. 2. Pułku Lotnictwa Myśliwskiego do 1955 r.), PLL LOT oraz Aeroklub Krakowski, a od 1957 również przez Zespół Lotnictwa Sanitarnego. W 1957 r. oddano do użytku nowy port lotniczy. Według danych za rok 1961 na krakowskim lotnisku odprawiono prawie 40 tysięcy pasażerów, rok później liczba ta wzrosła do 56 tysięcy. Rok 1963, kolejny rok rozbudowy Nowej Huty, położył kres istnieniu lotniska Kraków-Czyżyny, a jego funkcję przejęły Balice oraz Pobiednik Wielki. Tereny lotniska oddano pod budowę Politechniki Krakowskiej oraz dwupasmowej arterii, która przecięła istniejący pas startowy. Użytkownikiem niewielkiego odcinka pasa zostało Muzeum.

EPKC – restytucja funkcji lotniczych

Po 40 latach postępującej degradacji, Muzeum Lotnictwa Polskiego – które jest inicjatorem i gwarantem utrzymania ładu przestrzennego na tym terenie – przywróciło ograniczone funkcje lotnicze temu miejscu. Wykonano częściowy remont pasa i przebudowano fragment drogi kołowanie. Od 2003 r. funkcjonuje lądowisko zarejestrowane EPKC przy Muzeum Lotnictwa Polskiego o współrzędnych N50°05’03.4” E19°59’25.8”. Okazjonalnie znów korzystają z niego statki powietrzne, lotnicy i publiczność, w tym uczestnicy pokazów i okolicznościowych przelotów. Część użytkowana przez Muzeum i Politechnikę Krakowską ma blisko 740 m dł. Betonowy pas dawnego lotniska, wpisany do rejestru zabytków województwa małopolskiego, zasługuje na szczególną ochronę substancji i funkcji. Jest świadkiem historii Polskich Skrzydeł i obiektem polskiego muzealnictwa technicznego.

Opracowanie i zdjęcia: Muzeum Lotnictwa Polskiego w Krakowie, 2022 r.


Muzeum Lotnictwa Polskiego w Krakowie
Województwo Małopolskie
Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego
© Muzeum Lotnictwa Polskiego w Krakowie   |   Polityka prywatnosci i obsługi "ciasteczek"