26 lipca 2026 roku Zabawa i Wał-Ruda ponownie stały się miejscem spotkania tych, którzy chcą pielęgnować pamięć o jednym z największych sukcesów Polskiego Państwa Podziemnego. Podczas 82. rocznicy Akcji III Most wspominano żołnierzy Armii Krajowej, lotników i mieszkańców regionu, którzy latem 1944 roku uczestniczyli w brawurowej operacji przerzutu na Zachód elementów niemieckiej rakiety V-2. Tegoroczne uroczystości miały również szczególny wymiar dla Muzeum Lotnictwa Polskiego w Krakowie, które oficjalnie objęło patronatem Muzeum Akcji III Most w Zabawie.
Niedzielne uroczystości rozpoczęły się Mszą Świętą w Sanktuarium bł. Karoliny Kózkówny w Zabawie, odprawioną w intencji uczestników Akcji III Most oraz wszystkich żołnierzy Armii Krajowej zaangażowanych w działania konspiracyjne podczas II wojny światowej.
Po nabożeństwie uczestnicy przeszli pod pomnik w Wał-Rudzie upamiętniający bohaterów operacji, gdzie odśpiewano hymn państwowy, odczytano apel poległych oraz złożono wieńce i wiązanki kwiatów. Wśród obecnych znaleźli się przedstawiciele władz państwowych i samorządowych, środowisk kombatanckich, instytucji kultury oraz organizacji społecznych.
W uroczystościach uczestniczył także Tomasz Kosecki, Dyrektor Muzeum Lotnictwa Polskiego w Krakowie, którego obecność podkreśliła wieloletnie zaangażowanie Muzeum w upamiętnianie historii Akcji III Most oraz wspieranie działalności Muzeum Akcji III Most w Zabawie.
Organizatorami obchodów byli: Burmistrz Radłowa Mateusz Borowiec, kustosz Sanktuarium w Zabawie ks. Zbigniew Szostak, Starosta Tarnowski Jacek Hudyma, Światowy Związek Żołnierzy AK Okręg Tarnów oraz Gminne Centrum Kultury i Czytelnictwa w Radłowie.
fot. Powiat Tarnowski – Paweł Topolski
Jednym z najważniejszych wydarzeń tegorocznych obchodów było podpisanie porozumienia pomiędzy Muzeum Lotnictwa Polskiego w Krakowie a Parafią pw. bł. Karoliny Kózkówny w Zabawie, która prowadzi Muzeum Akcji III Most. Sygnatariuszami byli Dyrektor Tomasz Kosecki i ks. Zbigniew Szostak, kustosz zabawskiego sanktuarium.
Na mocy zawartego porozumienia Muzeum Lotnictwa Polskiego obejmuje oficjalny patronat merytoryczny nad ekspozycją oraz będzie wspierało jej rozwój, profesjonalne opracowanie zbiorów, ich konserwację, zabezpieczanie oraz nowoczesne standardy ekspozycyjne. Obie instytucje będą się wzajemnie wspierać w obszarze wychowania patriotycznego i edukacji młodzieży oraz popularyzacji tradycji patriotycznych i lotniczych m.in. poprzez prowadzenie wspólnych warsztatów, prelekcji, lekcji muzealnych i udział w wydarzeniach patriotycznych.
Współpraca obu instytucji od kilku lat systematycznie się rozwija. W 2024 roku Muzeum Lotnictwa Polskiego zaprezentowało w Krakowie wystawę „Wykradzenie tajemnicy V2 i operacje Most”, przygotowaną we współpracy z Muzeum Akcji III Most w Zabawie. Na ekspozycji można było zobaczyć oryginalne eksponaty związane z operacjami „Most”, szczątki rakiet V-2, fotografie oraz materiały dokumentujące działalność polskiego wywiadu i Armii Krajowej. Wystawa przybliżała również sylwetki uczestników tej brawurowej operacji – zarówno żołnierzy Armii Krajowej, jak i lotników, którzy podjęli się niezwykle ryzykownej misji przerzutu zdobytych materiałów na Zachód.
Z kolei podczas ubiegłorocznych obchodów 81. rocznicy Akcji III Most Muzeum Lotnictwa Polskiego przekazało do Muzeum Akcji III Most w Zabawie naturalnej wielkości sylwetki polskich partyzantów uczestniczących w operacji. Wcześniej przygotowano również sylwetki lotników związanych z operacjami „Most”, dzięki czemu zwiedzający mogą dziś jeszcze pełniej poznać bohaterów tego niezwykłego przedsięwzięcia. To kolejne działania pokazujące, że współpraca pomiędzy obiema instytucjami nie ogranicza się wyłącznie do wspólnych uroczystości rocznicowych, lecz obejmuje także rozwój ekspozycji, działalność edukacyjną oraz popularyzację historii Akcji III Most.
Po zakończeniu części oficjalnej uczestnicy mieli możliwość zwiedzenia Muzeum Akcji III Most w Zabawie, którego ekspozycja prezentuje pamiątki, dokumenty, fotografie oraz rekonstrukcje związane z działalnością Armii Krajowej i operacjami lotniczymi „Most”.
Następnie odbył się panel dyskusyjny poświęcony historii Akcji III Most. Spotkanie poprowadziła Pani Maria Byczyński, a udział w nim wzięli: Tomasz Kosecki – Dyrektor Muzeum Lotnictwa Polskiego w Krakowie, ks. Zbigniew Szostak, dr hab. Olgierd Grott – zastępca Dyrektora Muzeum Armii Krajowej oraz przedstawiciel Muzeum V-2 w Bliźnie.
Dyskusja koncentrowała się na znaczeniu operacji dla przebiegu II wojny światowej, roli polskiego wywiadu oraz potrzebie dalszego popularyzowania wiedzy o wydarzeniach, które przez wiele lat pozostawały w cieniu wielkiej historii.
Całość obchodów zwieńczył piknik historyczny zorganizowany przy Muzeum Akcji III Most. Rekonstruktorzy historyczni, stoiska edukacyjne oraz prezentacje militariów stworzyły przestrzeń do spotkań, rozmów i odkrywania historii przez całe rodziny.
Choć dziś Akcja III Most uznawana jest za jeden z największych sukcesów polskiego wywiadu podczas II wojny światowej, jej powodzenie było efektem wielu miesięcy pracy setek ludzi – żołnierzy Armii Krajowej, wywiadowców, kurierów, łączniczek, lotników oraz mieszkańców okolic Tarnowa.
Jesienią 1943 roku Niemcy rozpoczęli intensywne testy rakiet V-2 na poligonie w Bliźnie. Informacje o nowej broni od początku trafiały do alianckiego wywiadu dzięki doskonale działającej siatce Armii Krajowej. Przełom nastąpił w maju 1944 roku, kiedy jedna z rakiet spadła w rejonie Sarnak nad Bugiem, nie ulegając całkowitemu zniszczeniu. Żołnierze AK zdołali zabezpieczyć jej najważniejsze elementy i ukryć je przed Niemcami, a następnie przekazać polskim specjalistom, którzy dokonali ich analizy.
Największym wyzwaniem pozostawało jednak przekazanie zdobytych części aliantom.
Kluczową rolę odegrało konspiracyjne lądowisko „Motyl”, położone pomiędzy Wał-Rudą a Jadownikami Mokrymi. To właśnie tutaj aliancki samolot Douglas C-47 Dakota lądował dwukrotnie.
Pierwszy raz miało to miejsce w nocy z 29 na 30 maja 1944 roku podczas Akcji II Most, kiedy przeprowadzono wymianę kurierów, emisariuszy oraz poczty pomiędzy okupowaną Polską a aliancką bazą w Brindisi we Włoszech.
Drugie lądowanie nastąpiło w nocy z 25 na 26 lipca 1944 roku podczas Akcji III Most. To właśnie wtedy na pokład Dakoty załadowano najcenniejszy ładunek – elementy rakiety V-2, dokumentację techniczną oraz opracowania przygotowane przez polskich specjalistów. W drogę na Zachód wyruszyli również przedstawiciele Polskiego Państwa Podziemnego.
Dowódcą załogi samolotu był nowozelandzki pilot RAF George Culliford, któremu towarzyszyli polski pilot Kazimierz Szrajer, nawigator J.P. Williams oraz radiooperator John „Johnny” Appleby. Wykonali oni niezwykle trudny nocny lot z włoskiego Brindisi do okupowanej Polski, lądując na prowizorycznym pasie przygotowanym przez żołnierzy Armii Krajowej.
Na pokładzie samolotu do kraju przylecieli również cichociemni i emisariusze Polskiego Państwa Podziemnego, m.in. Jan Nowak-Jeziorański, Kazimierz Bilski, Leszek Starzyński oraz Bogusław Wolniak, którzy mieli do wykonania kolejne zadania konspiracyjne na terenie okupowanej Polski.
Po wylądowaniu rozpoczęła się błyskawiczna akcja załadunku. Do samolotu trafiły najważniejsze elementy rakiety V-2, dokumentacja techniczna oraz opracowania przygotowane przez polskich specjalistów.
Razem z bezcennym ładunkiem do Włoch odlecieli Jerzy Chmielewski „Rafał”, który odpowiadał za przekazanie zdobytych elementów rakiety i wyjaśnienie aliantom ich działania, a także Józef Retinger, Tadeusz Chciuk „Celt”, Czesław Miciński oraz Tomasz Arciszewski, późniejszy premier Rządu RP na Uchodźstwie.
Pierwotnie w składzie pasażerów miał znaleźć się również wybitny konstruktor szybowców i oficer wywiadu Armii Krajowej Antoni Kocjan – człowiek, który odegrał kluczową rolę w rozpracowaniu niemieckiego programu rakietowego. Kilka tygodni przed operacją został jednak aresztowany przez Gestapo i zamordowany, dlatego jego miejsce zajął Jerzy Chmielewski.
Sukces Akcji III Most był zasługą nie tylko załogi Dakoty. Lądowisko „Motyl” zabezpieczało około czterystu żołnierzy Armii Krajowej dowodzonych przez kpt. Władysława Kabata „Brzechwę”, wspieranego przez ppchor. Zdzisława Baszaka „Pirata”. Miejscowi konspiratorzy przygotowali pas startowy, zapewnili transport elementów rakiety i utrzymywali ścisłą konspirację, a łączniczki oraz kurierzy koordynowali przepływ informacji pomiędzy poszczególnymi grupami.
Operacja niemal zakończyła się niepowodzeniem. Podczas startu ciężko załadowana Dakota ugrzęzła na miękkim podłożu. Dopiero błyskawiczna pomoc żołnierzy Armii Krajowej, którzy odkopali koła samolotu i przygotowali pas do ponownego rozbiegu, pozwoliła maszynie wznieść się w powietrze dosłownie na kilka chwil przed pojawieniem się niemieckich oddziałów.
Ładunek bezpiecznie dotarł do Wielkiej Brytanii, gdzie zdobyte elementy rakiety V-2 zostały szczegółowo przebadane przez alianckich naukowców. Wiedza przekazana dzięki polskiemu wywiadowi pozwoliła poznać konstrukcję niemieckiej broni, opracować metody przeciwdziałania oraz przygotować działania wymierzone w program rakietowy III Rzeszy.
Nieprzypadkowo historycy określają Akcję III Most mianem jednej z najważniejszych operacji specjalnych II wojny światowej. Była ona dowodem niezwykłego profesjonalizmu Polskiego Państwa Podziemnego i współpracy ludzi, których połączył jeden cel – przekazać aliantom wiedzę mogącą wpłynąć na losy wojny.
Po 82 latach od wydarzeń z lipca 1944 roku Akcja III Most pozostaje symbolem odwagi, profesjonalizmu i niezwykłej determinacji ludzi, którzy walczyli o wolność nie tylko Polski, ale całej Europy.
Tegoroczne uroczystości w Zabawie i Wał-Rudzie pokazały, że pamięć o uczestnikach tej niezwykłej operacji nie ogranicza się wyłącznie do corocznych obchodów. Dzięki współpracy Muzeum Lotnictwa Polskiego w Krakowie i Muzeum Akcji III Most w Zabawie historia jednej z najśmielszych operacji specjalnych II wojny światowej będzie mogła być opowiadana kolejnym pokoleniom w sposób jeszcze pełniejszy, bardziej profesjonalny i jeszcze bliższy prawdzie historycznej.
